Điều tra đa dạng côn trùng cánh cứng tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống: Cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học

Trong bối cảnh đa dạng sinh học rừng đang chịu nhiều áp lực từ biến đổi khí hậu và hoạt động của con người, việc điều tra, đánh giá các nhóm sinh vật chỉ thị có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Côn trùng cánh cứng (Coleoptera) là một trong những nhóm sinh vật có số lượng loài lớn, tham gia trực tiếp vào các quá trình sinh thái như phân hủy vật chất hữu cơ, điều hòa quần thể sinh vật và duy trì cân bằng hệ sinh thái rừng.
Năm 2025, Ban quản lý Khu Bảo tồn thiên nhiên (KBTTN) Pù Huống phối hợp với đơn vị tư vấn đã triển khai nhiệm vụ “Điều tra hiện trạng và đề xuất các giải pháp bảo tồn các loài côn trùng cánh cứng (Coleoptera) tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, tỉnh Nghệ An”. Kết quả nghiên cứu đã cung cấp những số liệu khoa học quan trọng, góp phần hoàn thiện cơ sở dữ liệu đa dạng sinh học của khu bảo tồn.
Trong khuôn khổ thực hiện nhiệm vụ chúng tôi đã tiến hành điều tra, nghiên cứu, phỏng vấn, thu mẫu trên 10 tuyến điều tra chính với tổng chiều dài các tuyến điều tra khoảng trên 26,5 km, xác định và lựa chọn 20 cây tiêu chuẩn để khoanh vùng điều tra các loài côn trùng bộ cánh cứng trên địa bàn quản lý của 7 xã gồm: Nga My, Mường Quàng, Bình Chuẩn, Mường Ham, Hùng Chân, Mường Chọng, Châu Hồng tỉnh Nghệ An và thu được một số kết quả như sau:
Thành phần loài cánh cứng ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống:
Kết quả điều tra trong thời gian năm 2025 đã ghi nhận được thành phần loài côn trùng thuộc bộ Cánh cứng ở Khu BTTN Pù Huống có 185 loài thuộc 131 giống, 16 họ. Được tổng hợp tại bảng sau:

Bảng thành phần loài bộ cánh cứng ở Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Huống, tỉnh Nghệ An.

TT	Tên khoa học	Độ bắt gặp	TT	Tên khoa học	Độ bắt gặp
1	Attelabidae		94	Hypomeces squamosus	xxx
1	Apoderus rubidus	x	95	Pissodes sp.	x
2	Cycnotrachelus roelofsi	x	96	Sipalinus gigas	xx
3	Paroplapoderus pardalis	x	9	Dytiscidae
4	Paroplapoderus vanvolxemi	x	97	Cygister bengalensis	xx
2	Buprestidae		98	Neoporus dilatatus	xx
5	Lepida octoguttata	x	99	Eretes griseus	x
6	Coraebus sp.	x	10	Elateridae
3	Carabidae		100	Agriotes sp.	xx
7	Calosoma maximoviczi	x	101	Oedostethus sp.	x
8	Chlaenius bioculatus	x	102	Melanotus crassicoliss	xx
9	Desera geniculata	x	103	Campsosternus auratus	x
10	Drypta lineola	x	104	Elater sp.	xx
11	Harpalus eous	x	105	Gambrinus sp.	x
12	Parena nigrolineata	x	11	Endomychidae
13	Phaeropsophus jessoensis	x	106	Eumorphus quadriguttatus	xx
14	Phaeropsophus occipitalis	xx	12	Lampyridae
15	Pseudognathaphanus punctilabris	xx	107	Curtos costipennis	xxx
4	Cerambycidae		13	Lucanidae
16	Anoplophora chinensis	xxx	108	Dorcus titanus westermanni	x
17	Anoplophora elegans	x	109	Dorcus gracilicornis	xx
18	Apriona germari	x	110	Dorcus reichei	x
19	Apriona sp.	x	111	Prosopocoilus spineus	x
				superbus
20	Aristobia testudo	xx	112	Prosopocoilus confucius	xx
21	Arctolamia fasciata	x	113	Prosopocoilus oweni	x
22	Batocera lineolate	x	114	Prosopocoilus kannegieteri	xx
23	Batocera rubus	xxx	115	Epidorcus piceipennis	x
24	Batocera sp.	xx	116	Serrognathus reichei reichei	x
25	Chlorophorus annularis	xx	117	Prosopocoilus astacoides	xx
26	Dorysthenes granulosus	xx	118	Lucanus planeti guangxii	xx
27	Dorysthenes walkeri	x	119	Odontolabis cuvera	x
28	Gerania bosei bosei	x	14	Lycidae
29	Glenea chlorospila	x	120	Lycostomus formosanus	x
30	Glenea diadema	x	15	Meloidae
31	Hoplocerumbyx spiniconis	x	121	Epicauta hirticornis	xxx
32	Macrochenus isabellinus	x	122	Mylabris cichorii	xxx
33	Massicus raddei	x	123	Mylabris sp.	xx
34	Megopis sinica	xxx	16	Scarabaeidae
35	Oberea hebescens	x	124	Adoretus compresus	xx
36	Olenecamptus dominus	x	125	Adoretus conversus	x
37	Palimna annulata	x	126	Allomyrina dichotomu	xx
38	Pharsalia subgemmata	x	127	Anomala anquata	x
39	Penthides flavus	x	128	Anomala cupripes	xxx
40	Penthides rufoflavus	x	129	Anomala flavofasciata	xx
41	Prionus coriarinus	xx	130	Anomala veriegata	x
42	Pharsalia sp.	x	131	Apogonia bicarinata	x
43	Psacothea hilaris	xx	132	Apogonia expeditionis	x
44	Strangalia koyaensis	x	133	Apogonia major	x
45	Stromatium longicorne	x	134	Brahmina sp.	x
46	Xylorhiza adusta	xxx	135	Canthon sp.	xx
47	Xyletrechus quadripes	xxx	136	Cathasius javagus	xx
5	Cicindelidae		137	Cathasius molossus	x
48	Cicindela aurulenta	xxx	138	Chalcosoma atlas	x
49	Cicindela kaleea	xx	139	Cheirotonus battareli	x
50	Calochroa sp.	x	140	Copris iris	xxx
51	Neocollyris cylindripennis	x	141	Copris magicus	xxx
6	Chrysomelidae		142	Copris cinicus	xx
52	Agetocera mirabili	xxx	143	Copris sp.	xxx
53	Altica cyanea	xx	144	Dicronocephalus wallichii	x
54	Aspidimorpha furcata	xx	145	Dichotomius sp.	x
55	Aspidomorpha miliaris	x	146	Garreta ruficornis	x
56	Aspidomorpha sanctaecrucis	xxx	147	Holotrichia diomphalia	x
57	Aulacophora bicolor	x	148	Holotrichia parallela	xx
58	Aulacophora coffeae	xx	149	Holotrichia sauteri	xxx
59	Aulacophora nigripennis	x	150	Homocopris torulosus	x
60	Aulacophora jacobyi	xx	151	Herculaisia melaleuca	x
61	Cleorina janthina	x	152	Lepidiota bimaculata	x
62	Colaspoides chinensis	x	153	Lepidiota sp.	xxx
63	Colasposoma sp.	xx	154	Liatongus sp.	x
64	Haplosomoides annamitus	xx	155	Maladera castanea	x
65	Hoplasoma unicolor	x	156	Maladera orientalis	xxx
66	Lema fleutiauxi	xx	157	Mimela chinensis	xxx
67	Lilioceris impressa	x	158	Mimela splendens	x
68	Lilioceris subcoetata	x	159	Onitis falcatus	x
69	Mimastra longicornis	xxx	160	Onitis virens	x
70	Monolepta signata	xx	161	Onitis singhalensis	xx
71	Unidentified lilioceris	x	162	Oniticellus cinctus	xx
72	Oides andrewesi	xxx	163	Oniticellus sp.	x
73	Phyllocharis undulata	x	164	Onthophagus funebris	x
74	Podontia affinis	x	165	Onthophagus magicolis	x
75	Podontia dalmani	xx	166	Onthophagus rectecornutus	x
76	Sagra fermorata	x	167	Onthophagus seniculus	xx
77	Sphenoraia nebulosa	xxx	168	Onthophagus australis	xx
78	Thlaspida biramosa	xx	169	Onthophagus sp.	xx
7	Coccinellidae		170	Onthophagus tragus	xx
79	Chilocorus chinensis	x	171	Oryctes rhinoceros	x
80	Chilocorus circumdatus	x	172	Phyllophaga elenans	xx
81	Coccinella septempunctata	x	173	Phyllophaga sp.	x
82	Epilachna sauteri	x	174	Polillia birmanica	xx
83	Henosepilachna kaszabi	x	175	Polillia cyanea	xx
84	Leis axyridis	xx	176	Popillia mutans	x
85	Lemnia biplagiata	xxx	177	Polillia feae	x
86	Lemnia bissellata	xx	178	Rhomborrhina kurosawai	x
87	Megalocaria diladata	xx	179	Rhomborrhina sp.	x
88	Menochilus sexmaculatus	xx	180	Rhomborrhina resplendens	xx
89	Scymnus quadrivulneratus	x	181	Synapsis sp.	x
90	Synonycha grandis	xxx	182	Synapsis tridens	x
8	Curculionidae		183	Tripoxylus dichotomus	x
91	Cyrtotrachelus buqueti	xx	184	Xylotrupes gideon	x
92	Cyrtotrachelus longimanus	xx	185	Eupatorus graciliconrnis	x
93	Euwallacea fornicatus	x

Ghi chú: x: loài ngẫu nhiên gặp; xx: loài ít gặp; xxx: loài thường xuyên gặp.

Cấu trúc thành phần giống và loài theo họ cánh cứng ở Khu BTTN Pù Huống
Kết quả điều tra tại Khu BTTN Pù Huống đã xác định được 16 họ thuộc bộ côn trùng cánh cứng, nhưng số lượng giống và loài không đồng đều ở các họ. Tạo nên cấu trúc thành phần giống, loài có sự phân ly như sau:

Bảng Cấu trúc thành phần giống và loài theo họ cánh cứng ở Khu BTTN Pù Huống, Nghệ An

TT	Tên Việt Nam	Tên Khoa học	Giống		Loài
			SL	%	SL	%
1	Họ Bọ cổ ngỗng	Attelabidae	3	2,29	4	2,16
2	Họ Bọ đầu bằng	Buprestidae	2	1,53	2	1,08
3	Họ Chân chạy	Carabidae	8	6,11	9	4,86
4	Họ Xén tóc	Cerambycidae	25	19,08	32	17,30
5	Họ Hổ trùng	Cicindelidae	3	2,29	4	2,16
6	Họ Bọ ánh kim	Chrysomelidae	22	16,79	27	14,59
7	Họ Bọ rùa	Coccinellidae	10	7,63	12	6,49
8	Họ Vòi voi	Curculionidae	5	3,82	6	3,24

Kết quả trình bày ở bảng trên cho thấy, trung bình có 11,56 loài/họ và họ Bọ hung (Scarabaeidae) có số lượng loài nhiều nhất 62 loài chiếm 33,51% tổng số loài, tiếp theo là các họ Xén tóc (Cerambycidae) có 32 loài chiếm 17,30%, họ Bọ ánh kim (Chrysomelidae) có 27 loài chiếm 14,59%, họ Bọ rùa (Coccinellidae) có 12 loài chiếm 6,49%. Các họ Mọt đục hạt  (Endomychidae), họ Đom đóm (Lampyridae), họ Bọ cánh đỏ (Lycidae) chỉ có 1 loài chiếm 0,47% tổng số loài được ghi nhận.

Đặc điểm phân bố của các loài côn trùng cánh cứng theo sinh cảnh ở Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Huống

Các loài côn trùng cánh cứng nói riêng và côn trùng nói chung là nhóm sinh vật có cánh và có tập tính di chuyển trong quá trình sống, vì vậy sự phân bố của các loài côn trùng nói chung và côn trùng cánh cứng nói riêng chỉ mang tính tương đối. Việc ghi nhận phân bố trong nghiên cứu này dựa trên cơ sở ghi nhận các loài côn trùng cánh cứng có xuất hiện trong khu vực tại thời điểm điều tra và đã thống kê được như bảng dưới:

Bảng Phân bố các bậc taxon họ, loài của bộ cánh cứng theo sinh cảnh

 

 

TT	Sinh cảnh	Số họ	Giống		Loài
			Số lượng	Tỷ lệ (%)	Số lượng	Tỷ lệ (%)
1	Rừng tự nhiên (SC1)	16	90	68,70	109	58,92
2	Rừng rừng tre nứa (SC2)	16	64	48,85	84	45,41
3	Trảng cỏ, ruộng nương, dân cư (SC3)	16	71	54,20	92	49,73
4	Rừng trồng (SC4)	16	69	52,67	81	43,78
5	Ven suối (SC5)	15	44	33,59	62	33,51
Tổng taxon			131	100	185	100

 

Như vậy ở sinh cảnh rừng tự nhiên (SC1) số lượng loài cao nhất với 109 loài chiếm 58,92% tổng số loài côn trùng cánh cứng, tiếp đến là sinh cảnh trảng cỏ, ruộng nương, dân cư có 92 loài chiếm 49,73%, tiếp theo đến sinh cảnh rừng tre nứa có 84 loài chiếm 45,42%, sinh cảnh rừng trồng có 81 loài chiếm 43,78, sinh cảnh ven suối có số loài là thấp nhất 62 loài chiếm 33,51%. Từ kết quả trên có thể thấy ở sinh cảnh rừng tự nhiên có hệ thực vật đa dạng, nhiều tầng tán, tiềm ẩn dưới dạng cây tái sinh, lớp thảm mục và cành cây gỗ mục nhiều, đây là môi trường sống phù hợp cho nhiều loài thuộc họ Carabidae, họ Chrysomelidae, họ Scarabaeidae.

Vai trò của côn trùng cánh cứng tại khu BTTN Pù Huống

Đối với KBTTN Pù Huống, côn trùng còn có ý nghĩa lớn trong vấn đề cải thiện, dọn dẹp môi trường cảnh quan như các loài bọ hung ăn phân thuộc họ Bọ hung (Scarabaeidae), các loài ăn gỗ hoai mục như các loài họ xén tóc (Cerambycidae) họ bổ củi (Elateridae), họ bọ đầu bằng (Buprestidae). Nhiều loài có trong Sách đỏ Việt Nam 2025, Vai trò của các loài cánh cứng tại khu KBTTN Pù Huống được thống kê số lượng loài, họ côn trùng ở bảng dưới đây:

Bảng Số lượng côn trùng cánh cứng theo vai trò tại KBTTN Pù Huống

TT	Vai trò	Họ	%	Loài	%
1	Hại lá	3	18,75	69	37,30
2	Hại thân cành	6	37,5	60	32,43
3	Hại rễ	2	12,5	51	27,57
4	Thực phẩm, dược liệu	3	18,75	12	6,49
5	Ăn thịt	6	37,5	30	16,22
6	Phân huỷ phân động vật	1	6,25	23	12,43
7	Giá trị bảo tồn	2	12,5	6	3,24
8	Chưa rõ	2	12,5	2	1,08

Kết quả cho thấy tại khu vực KBTTN Pù Huống có 69 loài hại lá chiếm 37,3% tổng số loài, 60 loài hại thân cành chiếm 32,43%, 51 loài hại rễ chiếm 27,57%, các loài ký sinh, ăn thịt có 30 loài chiếm 16,22%, các loài phân huỷ phân động vật 23 loài chiếm 12,43%, có 6 loài trong có trong sách Đỏ Việt Nam năm 2025. 2 loài chưa xác định được vai trò.

Các loài côn trùng cánh cứng quý hiếm tại Khu BTTN Pù Huống

Trong 185 loài côn trùng cánh cứng đã điều tra, phát hiện tại khu vực Pù Huống, ghi nhận 6 loài có tên trong Sách Đỏ Việt Nam năm 2025 và  trong phụ lục IIB của Thông tư 27 năm 2025/TT-BTNTM

Bảng Danh mục các loài côn trùng nguy cấp, quý hiếm

 

TT	Tên Khoa học	Tên Việt Nam	Theo quy định
			SĐVN 2025	TT27/2025
1	Dorcus titanus westermanni	Kẹp kìm sừng đao	EN
2	Odontolabis cuvera	Kẹp kìm nẹp vàng	VU
3	Chalcosoma atlas	Bọ hung 3 sừng	VU
4	Cheirotonus battareli	Cua bay hoa	EN	IIB
5	Tripoxylus dichotomus	Bọ hung sừng chữ y	EN
6	Eupatorus graciliconrnis	Bọ hung năm sừng	VU

       Ghi chú: EN: Endangered- Nguy cấp; VU: Vulnerable– Sẽ nguy cấp;
Giải pháp bảo tồn và phát triển cánh cứng ở Khu BTTN Pù Huống

Để bảo tồn và phát triển các loài côn trùng cánh cứng ở Khu BTTN Pù Huống có hiệu quả, cần thực hiện biện pháp kỹ thuật lâm sinh như bảo vệ sinh cảnh, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên có trồng bổ sung, nuôi dưỡng rừng, làm giàu rừng, cải tạo rừng, trồng mới rừng và phát triển vườn hộ. Nhân nuôi theo phương thức bán nhân tạo một số loài đặc trưng có giá trị bảo tồn thuộc các họ Scarabaeidae, Lucanidae.

Xây dựng Chương trình giám sát một số loài cánh cứng có giá trị bảo tồn, giám sát sinh cảnh và tác động của con người. Đồng thời áp dụng biện pháp tuyên truyền giáo dục, nâng cao ý thức con người trong công tác quản lý bảo vệ rừng, bảo tồn ĐDSH ở Khu BTTN Pù Huống.

Biện pháp kỹ thuật lâm sinh

Biện pháp kỹ thuật lâm sinh được xác định là giải pháp chủ đạo, nhằm tạo lập sinh cảnh sống phù hợp và nguồn thức ăn ổn định cho các loài cánh cứng, đồng thời tuân thủ các quy định hiện hành đối với rừng đặc dụng.

Trên cơ sở đặc điểm sinh cảnh và hiện trạng tài nguyên rừng tại Khu BTTN Pù Huống, đề xuất áp dụng các biện pháp bảo vệ rừng, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên (có hoặc không trồng bổ sung), nuôi dưỡng rừng, làm giàu rừng, cải tạo rừng và trồng mới, phù hợp với từng dạng sinh cảnh như rừng tự nhiên, rừng thứ sinh, rừng trồng, rừng tre nứa, khu vực ven suối, quanh bản làng và nương rẫy.

Trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, áp dụng biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt toàn diện, tăng cường tuần tra, kiểm soát các khu vực trọng điểm. Trong phân khu phục hồi sinh thái, thực hiện tổng hợp các biện pháp bảo vệ – phục hồi – cải tạo – làm giàu rừng, ưu tiên sử dụng cây bản địa, cây đa tác dụng, duy trì độ che phủ và cấu trúc rừng nhằm nâng cao chất lượng sinh cảnh cho cánh cứng.

Biện pháp sinh học

Biện pháp sinh học dựa trên đặc điểm sinh học và sinh thái học của côn trùng cánh cứng, nhằm bảo tồn và phát triển các loài có giá trị bảo tồn, thẩm mỹ và vai trò sinh thái.

Đề xuất nhân nuôi bán nhân tạo một số loài tiêu biểu thuộc các họ Scarabaeidae, Lucanidae và Coccinellidae, kết hợp nghiên cứu trong phòng thí nghiệm để làm rõ đặc điểm sinh học, từ đó gia tăng số lượng cá thể phục vụ bảo tồn. Việc nhân nuôi cần được kiểm soát chặt chẽ, không để vượt quá ngưỡng gây mất cân bằng hệ sinh thái rừng.

Xây dựng Chương trình giám sát

Xây dựng Chương trình giám sát dài hạn đối với các loài cánh cứng có giá trị bảo tồn và các sinh cảnh đặc trưng, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và nguồn lực của Ban quản lý Khu BTTN Pù Huống.

Nội dung giám sát tập trung vào: giám sát loài (mật độ, tần suất xuất hiện, phạm vi phân bố, xu hướng biến động quần thể của các loài quý hiếm thuộc họ Lucanidae và Scarabaeidae) và giám sát sinh cảnh cùng tác động của con người (mức độ tác động, diện tích sinh cảnh bị ảnh hưởng, số cá thể bị thu bắt).

Chương trình giám sát nhằm kịp thời phát hiện xu hướng biến đổi sinh cảnh và quần thể cánh cứng, làm cơ sở khoa học cho điều chỉnh các biện pháp quản lý, bảo tồn phù hợp trong bối cảnh áp lực dân sinh và phát triển du lịch sinh thái ngày càng gia tăng.
 

MỘT SỐ HÌNH ẢNH GHI NHẬN TRONG QUÁ TRÌNH ĐIỀU TRA

Hình 1. Phương pháp thu bắt côn trùng cánh cứng bằng vợt

Hình 2. Phương pháp thu bắt côn trùng cánh cứng bằng bẫy đèn

 

Hình 3. Bản đồ phân bố loài côn trùng cánh cứng có giá trị tại khu BTTN Pù Huống

 

Kẹp kìm nẹp vàng (Odontolabis cuvera)	Kẹp kìm sừng đao (Dorcus titanuswestermanni )
Bọ hung sừng chữ y (Tripoxylus dichotomus)	Bọ hung ba sừng (Chalcosoma atlas)
Cua bay hoa (Cheirotonus battareli)	Bọ hung năm sừng (Eupatorus graciliconrnis)

Hình 4. Hình ảnh một số loài côn trùng cánh cứng quý hiếm ghi nhận tại KBTTN Pù Huống

   Người tổng hợp: Lê Thị Mai - Phòng Khoa học, kỹ thuật và HTQT